Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi gromadzi, opracowuje, udostępnia i popularyzuje pamiątki historyczne, związane z walką Polaków o wolną, niepodległą i sprawiedliwą Polskę – od Powstania Kościuszkowskiego po czasy współczesne. Wiele uwagi poświęca gromadzeniu obiektów dokumentujących powstanie i rozwój Łodzi oraz regionu łódzkiego, ze szczególnym uwzględnieniem wielonarodowego charakteru i tradycji rewolucyjnych jego mieszkańców.
Zaczątek zbiorów muzealnych stanowiły przekazy od różnych instytucji podczas tworzenia w latach 60. XX wieku Muzeum Historii Ruchu Rewolucyjnego (poprzedniczki obecnego Muzeum). Wiele kolejnych eksponatów ofiarowali nam uczestnicy walk niepodległościowych i konspiracji, ich rodziny bądź inne osoby prywatne. Znaczna część tych pamiątek, które obrazują męczeństwo i martyrologię Polaków, znalazła miejsce w naszym Muzeum dzięki członkom Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej – Okręg Łódź, Związku Sybiraków i Związku Więźniów Politycznych Okresu Stalinowskiego. Nieliczne eksponaty zostały zakupione.
W wyniku dotychczasowej działalności Muzeum zgromadziło interesujący zbiór liczący już niemal 50 tys. pozycji inwentarzowych. Tworzą go archiwalne dokumenty, fotografie, realia historyczne oraz obiekty zastępcze w postaci mikrofilmów, faksymiliów, fotokopii i kopii.
Oryginalne eksponaty grupowane są w następujących działach: archiwalia, ikonografia i realia historyczne.
Zbiory archiwalne – to materiały w postaci obwieszczeń, plakatów i afiszy, odezw i ulotek, map, korespondencji, dokumentów osobistych, prasy, różnego rodzaju druków ulotnych, relacji, wspomnień itp. Na uwagę zasługują zwłaszcza: zbiory dokumentów z okresu Powstania Kościuszkowskiego; druki ulotne z czasów manifestacji patriotycznych 1861 r. i Powstania Styczniowego; łódzkie afisze z Rewolucji lat 1905-1907 i z wydarzeń I wojny światowej; plakaty z wojny polsko-bolszewickiej; obwieszczenia z 1939 r.; druki ulotne zdobione elementami narodowymi i patriotycznymi, upamiętniające ważne wydarzenia w historii Polski: rozbiory, Konstytucję 3 Maja i powstania narodowe. Wśród tych druków są np.: telegramy, znaczki kwestarskie, nalepki naokienne, karty żywnościowe z wizerunkami bohaterów narodowych. Ważne miejsce w zbiorach zajmują obiekty o martyrologicznym charakterze: obwieszczenia sądów specjalnych z wyrokami śmierci na mieszkańców Łodzi i zarządzenia władz okupacyjnych w latach II wojny światowej; kolekcja banknotów z łódzkiego getta. Gromadzimy też prasę konspiracyjną i druki podziemne; materiały związane z represjami lat 1945-1956; gazetki, znaczki poczty niezależnej i inne materiały z okresu stanu wojennego w PRL.
W Muzeum przechowujemy pamiątki archiwalne związane z postaciami wybitnych Polaków, np.: rękopis Tadeusza Kościuszki, laurki imieninowe kierowane do Józefa Piłsudskiego, listy pasierba Ignacego Paderewskiego z informacją o jego koncertach i gromadzeniu środków finansowych na rzecz Amerykańskiego Komitetu Funduszu Pomocy Polskim Ofiarom Wojny.
Szczególną kolekcję archiwalną stanowią dokumenty osobiste i korespondencja, m.in. zesłańców i więźniów z okresu zaborów; jeńców, więźniów obozów koncentracyjnych, obozów przejściowych; osób deportowanych w głąb ZSRR po 17 września 1939 r., robotników przymusowych III Rzeszy i więźniów obozów pracy w ZSRR.
Muzeum poświęca wiele uwagi gromadzeniu zbiorów ikonograficznych, tj. zdjęć, albumów z fotografiami i kart pocztowych. Zawarta na nich informacja stanowi bowiem ważny element uzupełniający przekazy pisane. Zgromadziliśmy około 15 tys. obiektów, obrazujących m.in.: wygląd i życie miasta; dokumentujących uroczystości świeckie i kościelne; wydarzenia polityczne i kulturalne; życie codzienne, pracę i martyrologię mieszkańców Łodzi. Najstarsze w naszych zbiorach zdjęcia dotyczą dziewiętnastowiecznej Łodzi. Są to np.: fotografie pięknej zabudowy miejskiej, powstałej według projektu słynnego architekta – Hilarego Majewskiego, wykonane techniką bromową; zdjęcia zabudowań fabrycznych i hal produkcyjnych zakładów włókienniczych znanego przemysłowca Roberta Biedermanna; zdjęcie grupowe pracowników Fabryki Maszyn i Odlewni Żelaza Otto Goldammera, wykonane na dziedzińcu fabrycznym w 1894 r. przez francuskiego fotografa J. Davida.
Posiadamy zbiór różnorodnych zdjęć i kart pocztowych o tematyce wojskowej. Na szczególną uwagę zasługują m.in.: kolekcja związana z historią Legionów Polskich, z postacią Józefa Piłsudskiego, czy dotycząca 28. Pułku Strzelców Kaniowskich (Dzieci Łodzi); fotografie wykonane w obozach internowanych żołnierzy polskich w Szczypiornie, Łomży i Taraczköz na Węgrzech w latach 1917-1918; album „Armia Polska we Włoszech 1918-1919” z oryginalnymi 130 zdjęciami z obozu na terenie Włoch, w którym przebywali jeńcy polscy z armii austriackiej (następnie wcieleni do Armii Polskiej gen. Józefa Hallera); fotografie z 1938 r. z uroczystości przekazania Wojsku Polskiemu broni, ufundowanej ze społecznych składek; amatorskie zdjęcia żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie: 1. Dywizji Panc. gen. Stanisława Maczka i 2. Korpusu Polskiego gen. Władysława Andersa; fotografie, obrazujące różnorodne życie kulturalne polskich żołnierzy w obozach jenieckich (np. w Oflagu VII A w Murnau).
Z lat okupacji hitlerowskiej posiadamy m.in. ciekawą kolekcję 30 fotografii wykonanych na ulicach Łodzi późną wiosną 1944 r. i niezwykle cenne zdjęcia z łódzkiego getta z lat 1940-1944, na których utrwalono jego zabudowę, mieszkańców, warunki ich życia i pracy.
Szczególne miejsce w zbiorach ikonograficznych zajmują zdjęcia represjonowanych w czasach totalitaryzmu obywateli polskich, zarówno na ziemiach polskich, jak i na Wschodzie. Zgromadziliśmy też (choć wciąż jeszcze dość skromną) dokumentację fotograficzną, związaną z konspiracją i walką o demokratyzację życia publicznego na terenie regionu łódzkiego po 1945 r. Dzięki zrozumieniu i życzliwości łódzkiego środowiska represjonowanych w latach stalinizmu – systematycznie powiększa się zbiór zdjęć, obrazujących warunki życia i morderczej pracy w obozach NKWD w ZSRR.
Spośród zdjęć współczesnych na uwagę zasługują np.: oryginalne fotografie z wiecu, który odbył się w Hali Sportowej w Łodzi 11 listopada 1980 r. z udziałem Lecha Wałęsy – przewodniczącego NSZZ „Solidarność”; ponad 200 zdjęć ze strajków protestacyjnych w łódzkich fabrykach i zakładach w listopadzie 1980 r. i lutym 1981 r.; fotografie ze strajku studentów Łodzi w styczniu-lutym 1981 r.
Od wielu lat Muzeum kolekcjonuje karty pocztowe o tematyce patriotycznej i widokówki łódzkie. Najstarsze pocztówki przechowywane w zbiorach, tzw. karty korespondencyjne, pochodzą z 1898 r. i upamiętniają postaci wielkich Polaków – Tadeusza Kościuszkę i Adama Mickiewicza. Ciekawie prezentuje się zbiór kart pocztowych wydawanych w różnych latach z okazji świąt Bożego Narodzenia i Wielkiej Nocy. Chociaż dotyczą tematyki religijnej, zawierają wiele graficznych symboli narodowych – wizerunki orła w koronie, herb Polski, Litwy i Rusi, biało-czerwone flagi itp., a także napisy o treściach niepodległościowych. Systematycznie uzupełniana jest kolekcja kart pocztowych, obrazujących rozwój i historię miasta Łodzi. Znaleźć na nich można, zmieniające się przez lata: ulice, rynki, pałace i budynki fabryczne, banki, dworce kolejowe, szkoły, szpitale, obiekty sakralne (w tym nieistniejące już synagogi), a także panoramę miasta od końca XIX wieku po dzień dzisiejszy.
Odrębną grupę zbiorów muzealnych stanowią realia historyczne w postaci medali pamiątkowych, znaczków, plakietek, odznaczeń, militariów, umundurowania i oporządzenia wojskowego, ubiorów więziennych, sztandarów, obiektów etnograficznych, dzieł sztuki itp.
Do ciekawszych eksponatów należą różnego rodzaju pamiątki patriotyczne, np.: broszki, wisiorki, szpila do krawata i spinki do mankietów koszuli, bransolety, sekretniki, krzyżyki i szylkretowy naszyjnik z okresu tzw. żałoby narodowej. Wyjątkowo interesujące są te zdobione narodowymi i patriotycznymi elementami graficznymi i napisami, np.: haftowana sakiewka z wizerunkiem Orła i Pogoni Litewskiej, srebrne grawerowane obrączki, zdobione orzełkiem (wymieniane za złote obrączki i za kruszec – dla pozyskania funduszy na cele walki o niepodległość Polski).
Ciekawie i dość bogato prezentuje się kolekcja poświęcona postaci pierwszego Marszałka Polski – Józefa Piłsudskiego (znaczki, medale i plakietki pamiątkowe, figurki, portret na tkaninie, grafiki i karykatury, scyzoryk z wizerunkiem Komendanta).
Od lat Muzeum gromadzi eksponaty związane z historią oręża polskiego. Zbiory broni, medali wojennych i odznaczeń bojowych, umundurowania i elementów wyposażenia żołnierskiego należą do najbogatszych w naszym mieście. Do cenniejszych zaliczamy: kurtki, płaszcz legionowy i czapki (tzw. maciejówki) – po Antonim Barze; mundur 1. Pułku Artylerii 1. Dywizji Pancernej gen. Stanisława Maczka z lat II wojny światowej; szabla z napisem „KOSCIUSZKO”; sygnet pamiątkowy 2. Pułku Szwoleżerów Rokitniańskich; lanca kawaleryjska, ciężkie karabiny „Maxim”. Równie interesujące są realia historyczne w postaci: czapek wojskowych, orzełków, naszywek, hełmów, lornetek, mapników, saperek, menażek, żetonów rozpoznawczych (tzw. nieśmiertelników), odznak pułkowych itp.
Unikalny charakter ma kolekcja pamiątek powstałych podczas zaborów, w więzieniach carskich, na syberyjskim zesłaniu, w czasie II wojny światowej (w hitlerowskich więzieniach, obozach jenieckich i koncentracyjnych, a także w łagrach NKWD) i w więzieniach polskich w latach terroru stalinowskiego. Są to: grawerowane szklanki, zdobione widokówki z kory brzozowej, szkatułki, grypsy, własnoręcznie wykonana biżuteria (np. bransoletki z włosia i z aluminium z wygrawerowanymi numerami obozowymi), szachy wykonane z chleba w carskim więzieniu w Łodzi przy ul. Długiej (Gdańskiej) 13 i drewniane powstałe w obozie pracy NKWD w Donbasie; własnoręcznie zrobione instrumenty muzyczne, serwetki, wyroby ze słomy i chleba (np. krzyżyki, cygarniczki); rysunki o tematyce martyrologicznej Szymona Andrzejewskiego – więźnia obozu w Auschwitz.
Wyjątkowe miejsce w naszych zbiorach zajmują pamiątki po więźniarkach hitlerowskiego więzienia policyjnego dla kobiet (Polizeigefängnis für Frauen), mieszczącego się przy ul. Gdańskiej 13 (obecnie siedziba MTN), więźniach Rozszerzonego Więzienia Policyjnego na Radogoszczu (Erweitertes Polizeigefängnis Radegast) i innych więzień hitlerowskich z terenu Łodzi. Korespondencja, różańce, pamiętniczki, grypsy, pamiątki wykonane z chleba i skrawków materiału, wspomnienia i relacje – dokumentują martyrologię społeczeństwa polskiego lat okupacji hitlerowskiej.
Muzeum posiada niewielki zbiór eksponatów o tematyce żydowskiej, np.: srebrny obrzędowy kielich, batymy z filakteriami, podręcznik do nauki Talmudu, modlitewnik Siddur. Na uwagę zasługują też eksponaty związane z łódzkim gettem i tam powstałe: monety oraz pamiątkowe plakietki i zapalniczka. Wiosną 2004 r. do naszych zbiorów trafiła waliza podróżna należąca do austriackich Żydów – Anny i Ericha Schwarz, których przywieziono do tego getta w 1941 r. z Wiednia.
Przechowujemy w zbiorach pamiątki osobiste po tych, którzy tragicznie zginęli w styczniu 1945 r. w płomieniach na Radogoszczu, w przeddzień wyzwolenia Łodzi spod okupacji hitlerowskiej. Są to okulary, skórzane portfele i portmonetki, szkaplerzyk, medalik i książeczka do nabożeństwa, legitymacja tramwajowa, fotografie najbliższych, zapiski itd. Szczególną wartość mają portrety więźniów, których autor – Teodor Wileński – był jednym z nich. Bardzo skromnie prezentują się natomiast eksponaty związane z samym więzieniem radogoskim: to pręty i płaskowniki, pochodzące z kotłowni, część izolatora elektrycznego, przedmioty służące załodze więziennej do maltretowania więźniów.
Odrębną kolekcję tworzą dzieła sztuki – prace z dziedziny malarstwa, grafiki i rzeźby – głównie twórców łódzkiego środowiska artystycznego. Posiadamy obrazy o treści historycznej autorstwa m.in.: Konstantego Mackiewicza, Wiesława Garbolińskiego, Jerzego Krawczyka, Benona Liberskiego i Wiesława Śniadeckiego; rysunki łódzkich zakładów i fabryk autorstwa Wiesława Kondka; rzeźby Wacława Wołosewicza, Antoniego Biłasa, Zdzisława Liszewskiego czy małżeństwa E. J. Mazurczyków. Wśród ostatnich nabytków można wymienić obrazy: Stanisława Batowskiego-Kaczora, Konstantego Górskiego, Adama Setkowicza i Edwarda Mesjasza.
Spośród bogatej kolekcji sztandarów na szczególną uwagę zasługują te najstarsze: „Łódzkiego Koła Uczestników Powstania Styczniowego”, „Weteranów Walk Rewolucyjnych 1905-1918”, „ZWZ – PCK Obwodu Ruda Pabianicka” (obecnie dzielnica Łodzi), „Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej” z 1936 r. i inne.
Nasze, niewątpliwie bogate i różnorodne, zbiory są eksponowane na wystawach stałych i czasowych, udostępniane w celach badawczych zainteresowanym osobom i instytucjom, wykorzystywane przez dziennikarzy, filmowców i twórców telewizyjnych. Dzięki temu nie spoczywają w magazynach, lecz na co dzień dobrze służą popularyzacji niepodległościowych tradycji polskiego społeczeństwa, kształtowaniu i umacnianiu patriotyzmu, poszerzaniu wiedzy historycznej, spełniając tym samym ważną funkcję edukacyjną, wychowawczą i popularyzatorską.